{"id":14012,"date":"2026-02-25T09:46:00","date_gmt":"2026-02-25T09:46:00","guid":{"rendered":"https:\/\/effisa.com.br\/en\/?p=14012"},"modified":"2026-03-16T11:38:43","modified_gmt":"2026-03-16T11:38:43","slug":"bajka-ludowa-na-lsku-sownik-polskiej-bajki-ludowej-4","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/effisa.com.br\/en\/bajka-ludowa-na-lsku-sownik-polskiej-bajki-ludowej-4\/","title":{"rendered":"Bajka ludowa na \u015al\u0105sku S\u0142ownik polskiej bajki ludowej red Violetta Wr\u00f3blewska"},"content":{"rendered":"<div id=\"toc\" style=\"background: #f9f9f9;border: 1px solid #aaa;display: table;margin-bottom: 1em;padding: 1em;width: 350px;\">\n<p class=\"toctitle\" style=\"font-weight: 700;text-align: center;\">Content<\/p>\n<ul class=\"toc_list\">\n<li><a href=\"#toc-1\">Ludowa kultura muzyczna \u015al\u0105ska Cieszy\u0144skiego<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#toc-2\">S\u0142ownikpolskiej bajki ludowejred. Violetta Wr\u00f3blewska<\/a><\/li>\n<li><a href=\"#toc-3\">Wiadomo\u015bci kryminalne w Rudzie \u015al\u0105skiej<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<p>Na scenie niejednokrotnie wykorzystywane s\u0105 autentyczne cz\u0119\u015bci stroju pozosta\u0142e po przodkach. W latach mi\u0119dzywojennych str\u00f3j ten opisa\u0142a niemiecka badaczka Elisabeth Grabowski, wspominali o nim Agnieszka i Tadeusz Dobrowolscy. Niemniej w latach mi\u0119dzywojennych str\u00f3j ten uznawano za zaginiony. Nakryciem g\u0142owy by\u0142 r\u00f3\u017cnorodne chustki, wi\u0105zane na w\u0119ze\u0142 z ty\u0142u g\u0142owy, ale czasem z ko\u0144c\u00f3w chustki skrzy\u017cowanych na karku wi\u0105zano w\u0119ze\u0142 wysoko nad czo\u0142em. Prz\u00f3d burok\u00f3w, a tak\u017ce p\u00f3\u017aniejszych sp\u00f3dnic, os\u0142ania\u0142y fartuchy \u2013 dawniejsze z pasiastych samodzia\u0142\u00f3w, p\u00f3\u017aniejsze z tkanin fabrycznych. Str\u00f3j ludowy w okolicy Cz\u0119stochowy nale\u017cy jednak do grupy stroj\u00f3w mazowieckich, dla kt\u00f3rych charakterystyczne jest zastosowanie samodzia\u0142owych tkanin pasiastych.<\/p>\n<ul>\n<li>Integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 \u015bl\u0105skich przekaz\u00f3w ludowych s\u0105 opowie\u015bci podaniowe o tematyce spo\u0142eczno-historycznej, szczeg\u00f3lnie popularne w czasach nasilaj\u0105cej si\u0119 na tych terenach germanizacji.<\/li>\n<li>Taka suknia nie wymaga\u0142a ju\u017c okrywania stanika ani odr\u0119bnym gorsetem, jakiego w stroju pszczy\u0144skim nie znano, ani chustk\u0105, jak to czyni\u0142y raciborzanki.<\/li>\n<li>Moryrok pod sp\u00f3dnic\u0105 kiecki by\u0142 wa\u017cny, bo kiedy pada\u0142 deszcz, kobiety dla ochrony przed nim zarzuca\u0142y na g\u0142ow\u0119 tyln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 zewn\u0119trznej sp\u00f3dnicy, moryrok bezpiecznie os\u0142ania\u0142 wtedy bielizn\u0119.<\/li>\n<li>Na p\u00f3\u0142noc od \u017bywca, \u201ena dolinach\u201d, w okolicach Bia\u0142ej (obecnie cz\u0119\u015bci miasta Bielsko-Bia\u0142a), np.<\/li>\n<li>Charakterystyczne by\u0142y pi\u0119knie haftowane fartuchy z bia\u0142ego p\u0142\u00f3tna, ale tak\u017ce z p\u0142\u00f3tna w bia\u0142e i niebieskie paski, zwane pisiatymi.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Charakterystyczn\u0105 g\u00f3rn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 stroju kobiet by\u0142y jakle (powszechne zreszt\u0105 na ca\u0142ym G\u00f3rnym \u015al\u0105sku), czyli lu\u017ane kaftany z d\u0142ugim r\u0119kawem. Te podstawowe cz\u0119\u015bci stroju by\u0142y zasad\u0105 tak\u017ce w odmianie pszczy\u0144skiej czy raciborskiej, cho\u0107 r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 szczeg\u00f3\u0142ami kroju; niemniej jak ju\u017c wspomniano, dla wszystkich odmian wsp\u00f3lna by\u0142a zasada trwa\u0142ego po\u0142\u0105czenia obu cz\u0119\u015bci kiecki, czyli sp\u00f3dnicy i stanika. Dolna cz\u0119\u015b\u0107 paradnego m\u0119skiego stroju to \u017c\u00f3\u0142tawe spodnie irchowe, zwane jelyniokami albo sk\u00f3rzokami, wpuszczane w cholewy wysokich but\u00f3w, tzw.<\/p>\n<h2 id=\"toc-0\">Stroje ludowe w ma\u0142opolskiej cz\u0119\u015bci wojew\u00f3dztwa \u015bl\u0105skiego<\/h2>\n<p>Dwie ostatnie cz\u0119\u015bci stroju zas\u0142uguj\u0105 na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 jako elementy o wyj\u0105tkowej warto\u015bci estetycznej, o znaczeniu wr\u0119cz symbolicznym dla obrazu kobiecego, zw\u0142aszcza dziewcz\u0119cego stroju rozbarskiego. Mog\u0142y by\u0107 zak\u0142adane do od\u015bwi\u0119tnej jedwabnej jakli, ale najcz\u0119\u015bciej zdobi\u0142y g\u0142owy m\u0142odych m\u0119\u017catek wystrojonych w kabotki i wierzchnie. Takie chustki stanowi\u0142y nakrycie g\u0142owy m\u0119\u017catek wystrojonych na szczeg\u00f3lnie uroczyste okazje.<\/p>\n<h3 id=\"toc-1\">Ludowa kultura muzyczna \u015al\u0105ska Cieszy\u0144skiego<\/h3>\n<p>W XIX wieku w stroju g\u00f3rali upowszechni\u0142y si\u0119 kamizelki szyte z fabrycznego sukna granatowego, czarnego lub czerwonego. W stroju m\u0119skim spadkiem po dawnej kulturze pasterskiej, w kt\u00f3rej u\u017cytkowano we\u0142n\u0119 w\u0142asnych owiec, s\u0105 cz\u0119\u015bci ubioru wykonane z folowanego sukna (o foluszu zob. w rozdziale \u201eStr\u00f3j G\u00f3rali \u015al\u0105skich\u201d). W Wi\u015ble ten proces rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 ju\u017c pod koniec XIX wieku, kiedy wi\u0119kszo\u015b\u0107 m\u0142odych kobiet za sw\u00f3j uzna\u0142a str\u00f3j cieszy\u0144ski, zwany tu \u015bl\u0105skim (suknia z \u017cywotkiem zwana jest w Wi\u015ble sukni\u0105 \u015bl\u0105sk\u0105). Przypomnie\u0107 trzeba, \u017ce w latach mi\u0119dzywojennych dawny g\u00f3ralski str\u00f3j kobiecy zacz\u0105\u0142 ust\u0119powa\u0107 przed zestawem cieszy\u0144skim. Szyde\u0142kowe koronki z cienkich nici zacz\u0119\u0142y wyrabia\u0107 kobiety w Istebnej i Koniakowie na pocz\u0105tku XX wieku w\u0142a\u015bnie po to, \u017ceby umieszcza\u0107 je w swoich czepcach, jako ozdobne pasy nad czo\u0142em.<\/p>\n<h3 id=\"toc-2\">S\u0142ownikpolskiej bajki ludowejred. Violetta Wr\u00f3blewska<\/h3>\n<p>Nagminna sta\u0142a si\u0119 praktyka zmiany kolorystyki stroj\u00f3w przez wprowadzanie szerszej palety barw i \u017cywszych odcieni, jakoby milszych oczom ogl\u0105daj\u0105cych. Prezentacje takie z regu\u0142y ograniczano tylko do niekt\u00f3rych wersji stroju, uznanych za najpi\u0119kniejsze. Dla zespo\u0142\u00f3w folklorystycznych stroje szyte s\u0105 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie jako rekonstrukcje, niejednokrotnie przy tym pojawiaj\u0105 si\u0119 problemy braku odpowiednich tkanin. Istotnym elementem jest pami\u0119\u0107 rodzinna, \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce taki str\u00f3j nosi\u0142y kiedy\u015b znane bliskie osoby, babcie i dziadkowie.<\/p>\n<p>Pan m\u0142ody szed\u0142 do \u015blubu w stroju miejskim, w czarnym smokingu lub garniturze, bia\u0142ej koszuli z muszk\u0105, na g\u0142owie mia\u0142 cylinder lub melonik. Wi\u0119ksze chustki we\u0142niane (g\u0142adkie popielate, be\u017cowe, zielonkawe) z d\u0142ugimi, jedwabnymi fr\u0119dzlami wi\u0105za\u0142y pod brod\u0105. Do sp\u00f3dnic, kt\u00f3re z czasem przestano \u0142\u0105czy\u0107 trwale ze stanikiem, kobiety zak\u0142ada\u0142y lajbiki z kie\u0142bas\u0105, czyli osobne p\u0142\u00f3cienne staniki z zamocowanymi w pasie wypchanymi wa\u0142kami, kt\u00f3re zapobiega\u0142y obsuwaniu si\u0119 halek i sp\u00f3dnicy, a tak\u017ce pogrubia\u0142y kobiet\u0119 w talii. Na sp\u00f3dnic\u0119 nak\u0142adano fartuch szyty z wzorzystych brokatowych tkanin o wzorach kwiatowych. Jak pisze Julita \u0106wik\u0142a, kobiety ubiera\u0142y w\u00f3wczas kr\u00f3tkie i dopasowane kaftany szpyndzery, szyte z wzorzystych taft i at\u0142as\u00f3w, zapinane z przodu na haftki i pasek z klamr\u0105, o szerokich ko\u0142nierzach z fr\u0119dzlami. Wed\u0142ug badaczki zasi\u0119g tego stroju jeszcze przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 obejmowa\u0142 poza ziemi\u0105 raciborsk\u0105 tak\u017ce powiaty g\u0142ubczycki, cz\u0119\u015b\u0107 rybnickiego, wodzis\u0142awskiego oraz \u015al\u0105sk Opawski.<\/p>\n<p>Dobrze dokumentuj\u0105 str\u00f3j m\u0119ski akwarele z 1840 roku autorstwa Jakuba Alta. Na p\u0142\u00f3cienne bluzki koszu\u0142ki z kr\u00f3tkimi bufiastymi r\u0119kawami wi\u0105za\u0142y z\u0142o\u017cone w tr\u00f3jk\u0105t we\u0142niane chustki, tkane we wzory kwiatowe. Zak\u0142ada\u0142y jasne, taftowe, mieni\u0105ce si\u0119 sp\u00f3dnice glorki oraz kwieciste, kremowe fartuchy.<\/p>\n<p>To pozosta\u0142o jako wsp\u00f3lne dziedzictwo kulturowe karpackich grup g\u00f3ralskich i wp\u0142yn\u0119\u0142o na swoisto\u015b\u0107 stroj\u00f3w <a href=\"http:\/\/naludowo.pl\/kultura-ludowa\/wiosna-obrzedy-zwyczaje-ludowe\/gaik-zielony-lato-lateczko-latorosiek-tradycja-wiosenna-po-marzannie-staropolski-obyczaj-dawniej-i-dzis.html\">gaik wiosenny<\/a> g\u00f3ralskich, ich wyra\u017an\u0105 odmienno\u015b\u0107 od stroj\u00f3w noszonych \u201ena dolinach\u201d. Rekonstrukcje stroju laskiego prezentuj\u0105 zespo\u0142y folklorystyczne z czeskiej Or\u0142owej (okolice Karwiny). W tamtym czasie str\u00f3j taki noszono na rozleglejszym terenie, na p\u00f3\u0142nocy a\u017c po Strumie\u0144. M\u0119\u017catki okrywa\u0142y g\u0142owy czepcami, kt\u00f3rych koronkowy brzeg widoczny by\u0142 wysoko nad czo\u0142em. Na p\u00f3\u0142nocny-zach\u00f3d od Cieszyna, w okolicach Zebrzydowic i dalej w kierunku Jastrz\u0119bia-Zdroju, a po czeskiej stronie w okolicach Karwiny i Or\u0142owej, mieszkaj\u0105c\u0105 tam ludno\u015b\u0107 rolnicz\u0105 nazywano kiedy\u015b Lachami \u015al\u0105skimi, a noszony przez nich str\u00f3j ludowy okre\u015blano jako laski.<\/p>\n<p>Do popularyzacji \u015bl\u0105skich bajek przyczyniaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c pasjonaci \u201ema\u0142ej ojczyzny\u201d, m.in. Znaczenie indywidualnych nosicieli tradycji oralnej zacz\u0119to u\u015bwiadamia\u0107 sobie dopiero w XX wieku. Nale\u017c\u0105 do nich przede wszystkim Pustecki \u2013 duch kopalni, odpowiednik g\u00f3rno\u015bl\u0105skiego skarbnika, kt\u00f3ry ostrzega g\u00f3rnik\u00f3w przed katastrof\u0105, oprowadza ich po podziemnych \u2192 skarbach, oraz tzw. Stosunkowo znaczny jest procentowy udzia\u0142 ba\u015bni \u015bl\u0105skiej w og\u00f3lnopolskim repertuarze bajkowym, kt\u00f3ry po uwzgl\u0119dnieniu nieodnotowanych w PBL w\u0105tk\u00f3w wynosi oko\u0142o 13,5 %. Jednym z najpopularniejszych bohater\u00f3w \u015bl\u0105skich poda\u0144 wierzeniowych jest utopiec (\u2192 Topielec). Temat \u015bpi\u0105cego wojska (Hajduk-Nijakowska 1980) i jego patronki, ksi\u0119\u017cnej \u015bl\u0105skiej Jadwigi (\u2192 \u015api\u0105cy rycerze).<\/p>\n<p>Chustki te, zwane szatkami, os\u0142ania\u0142y plecy i prz\u00f3d bluzki, na piersiach ko\u0144ce chustki by\u0142y skrzy\u017cowane, zwi\u0105zane na plecach lub zatkni\u0119te za pasek fartucha. Ludowy str\u00f3j m\u0119ski z ko\u0144cem XIX wieku wyparty zosta\u0142 przez ubiory miejskie. Do kaftan\u00f3w kobiety zak\u0142ada\u0142y sp\u00f3dnice mazelonki, uszyte z cienkich we\u0142nianych i jedwabnych materia\u0142\u00f3w, najcz\u0119\u015bciej w kolorze zielonym, br\u0105zowym, tabaczkowym b\u0105d\u017a czarnym. Najstarsze elementy stroju w kolekcji Muzeum w Raciborzu pochodz\u0105 z po\u0142owy XIX wieku.<\/p>\n<h2 id=\"toc-5\">W Rudzie \u015al\u0105skiej powstanie kuchnia i jad\u0142odajnia dla os\u00f3b potrzebuj\u0105cych? Miasto rozmawia\u0142o o nowej inicjatywie<\/h2>\n<p>Dzi\u0119ki pracy kilku pokole\u0144 etnograf\u00f3w bogate zestawy od\u015bwi\u0119tnych stroj\u00f3w, w tym cenne archaiczne wersje, trafi\u0142y do zbior\u00f3w muzealnych. Pojedyncze obiekty (np. chusty, korale) bywaj\u0105 przechowywane jako rodzinne pami\u0105tki. Nabycie paradnych ubior\u00f3w, wykonywanych z tkanin samodzia\u0142owych lub fabrycznych, zdobionych aplikacjami, haftami, koronkami, dekoracyjnymi guzami itp., wi\u0105za\u0142o si\u0119 z poka\u017anym wydatkiem. Pod nazw\u0105 str\u00f3j ludowy rozumie si\u0119 zazwyczaj paradne, od\u015bwi\u0119tne wersje odzie\u017cy mieszka\u0144c\u00f3w dawnej wsi.<\/p>\n<p>W latach mi\u0119dzywojennych w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci omawianego obszaru zaznaczy\u0142y si\u0119 wp\u0142ywy stroju rozbarskiego, ale istotniejszy by\u0142 proces stopniowej zamiany ubior\u00f3w wiejskich na miejskie, co dotyczy\u0142o przede wszystkim m\u0142odszych os\u00f3b. Wychodzi\u0142y z u\u017cytku dawne tkaniny i najstarsze elementy ubioru, popularno\u015b\u0107 zyska\u0142y wygodne jakle i prostsze nakrycia g\u0142owy (np. mocne krochmalenie chust czepcowych wyeliminowa\u0142o chomliczki, czyli konstrukcje nadaj\u0105ce czepcowi po\u017c\u0105dany kszta\u0142t i sztywno\u015b\u0107). Fartuchy w stroju rozbarskim, o d\u0142ugo\u015bci r\u00f3wnej z kieck\u0105, by\u0142y charakterystyczne przez swoj\u0105 obfito\u015b\u0107, szyto je z dw\u00f3ch \u201eszerzyn\u201d tkaniny, uk\u0142adanej w pasie w drobniutkie fa\u0142dki.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Content Ludowa kultura muzyczna \u015al\u0105ska Cieszy\u0144skiego S\u0142ownikpolskiej bajki ludowejred. Violetta Wr\u00f3blewska Wiadomo\u015bci kryminalne w Rudzie \u015al\u0105skiej Na scenie niejednokrotnie wykorzystywane s\u0105 autentyczne cz\u0119\u015bci stroju pozosta\u0142e po przodkach. W latach mi\u0119dzywojennych str\u00f3j ten opisa\u0142a niemiecka badaczka Elisabeth Grabowski, wspominali o nim Agnieszka i Tadeusz Dobrowolscy. Niemniej w latach mi\u0119dzywojennych str\u00f3j ten uznawano za zaginiony. Nakryciem g\u0142owy [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[149],"tags":[],"class_list":["post-14012","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-casino"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/effisa.com.br\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14012","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/effisa.com.br\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/effisa.com.br\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/effisa.com.br\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/effisa.com.br\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14012"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/effisa.com.br\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14012\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14013,"href":"https:\/\/effisa.com.br\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14012\/revisions\/14013"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/effisa.com.br\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14012"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/effisa.com.br\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14012"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/effisa.com.br\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14012"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}